TONYUKUK YAZITI'NDA KADIN

Creative Commons License

Üstün M. C., Bahtiyaroğlu A.

Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sa.1, ss.117-135, 2026 (Hakemli Dergi)

Özet

Türk dilinin sözlü geçmişi Sümerce tabletlerdeki alıntı sözcüklere, yazılı geçmişi ise Eski Türk Yazıtları’na dayanır. Türk harfli ilk metin olan Çoyr Yazıtı, Eski Türkçe döneminin başlangıcını oluşturur. Köktürk döneminde taşlara kazınan bengü taşlarda kullanılan alfabe Köktürk (Orhun) alfabesidir. Orhun Türkçesi, 552-744 yılları arasında Köktürk Kağanlığı’nın yazılı ve sözlü dilidir. Türk tarihinin temel kaynakları arasında yer alan Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarında savaşlar, siyasi başarılar, halka verilen öğütler, töre, inanç sistemi, günlük yaşam, kahramanlık, vefa ve yas gibi konular işlenir. Bu çalışma, eski Türk toplumunda kadının sosyal statüsünü, Eski Türkçe eserlerde kadını karşılayan sözcükler, bunların Tonyukuk Yazıtları’ndaki kullanımı ve Kapgan Kağan’ın eşine yönelik tutumu üzerinden incelemektedir. Kapgan Kağan’ın, Türgiş tehlikesine rağmen eşinin yoğ töreni için seferi durdurması, kadının eski Türk toplumunda töre ve kültürel değerler çerçevesinde yüksek saygınlığa sahip olduğunu göstermektedir. 

The oral history of the Turkish language is traced through loanwords found in Sumerian tablets, while its written history begins with the Old Turkic inscriptions. The Çoyr Inscription, the earliest known text written in the Turkic script, marks the beginning of the Old Turkic period. During the Köktürk period, inscriptions were carved on eternal memorial stones (bengü taş), using the Köktürk (Orkhon) alphabet. Orkhon Turkic was the written and spoken language of the Köktürk Khaganate between 552 and 744 CE. Among the principal sources of early Turkish history are the Kül Tigin, Bilge Kağan, and Tonyukuk inscriptions, which recount wars, political achievements, advice to the people, customary law, the belief system, daily life, as well as themes of heroism, loyalty, and mourning. This study examines the social status of women in early Turkic society through the terms referring to women in Old Turkic texts, their usage in the Tonyukuk Inscriptions, and Kapgan Qaghan’s attitude toward his wife. Despite the threat posed by the Türgesh Khaganate, supported by the On Ok tribes and the Chinese, Kapgan Qaghan suspended his military campaign and returned home to attend his wife's yoğ (funeral) ceremony. This action demonstrates that he regarded fulfilling his final duty to his wife as a priority and indicates that women occupied a distinguished position and enjoyed high social prestige in early Turkic society within the framework of customary law (töre) and cultural values.