Türkiye Türkçesi ve Ağızlarında Açıkgözlülük ile İlgili Söz Varlığı Üzerine Bir İnceleme

Sağır C.

Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi, cilt.10, sa.3, ss.1366-1382, 2026 (TRDizin)

Özet

Toplumsal yaşamda bireylerin davranışlarını, fiziksel ve ruhsal durumlarını tanımlamak için kullanılan kavramlar,

toplumsal ve kültürel değerlerin bir yansımasıdır. Türkiye Türkçesi ve ağızlarında bu kavram alanı için kullanılan

sözcükler incelendiğinde bu alana yönelik oldukça zengin ve çeşitlilik gösteren bir söz varlığının olduğu

görülmektedir. Türkiye Türkçesi ve ağızlarında kişi betimlemeleri için kullanılan bu sözcükler Türk kültürünü

yansıtması, Türkçenin ses ve biçim özellikleri ile zengin söz varlığını ortaya koyması bakımından oldukça

önemlidir. Bu açıdan özellikle Türkiye Türkçesi ağızları, ölçünlü dilde bulunmayan sözcükleri içermesi ve

barındırdığı dil malzemesi bakımından Türk dilinde ayrı bir öneme sahiptir. Bu çalışmada Türk kültüründe sıkça

kullanılan ve hem olumlu hem de olumsuz çağrışımları bünyesinde barındıran çok katmanlı bir anlam alanına

sahip açıkgözlülük ile ilgili sözcükler ele alınmıştır. Çalışmanın verileri nitel araştırma yöntemlerinden doküman

analizi kullanılarak taranan ve incelenen Türkçe Sözlük’ten ve Derleme Sözlüğü’nden elde edilmiştir. Yapılan

tarama sonucunda Türkiye Türkçesi ve ağızlarında açıkgözlülük kavram alanına ait toplam 305 sözcük tespit

edilmiştir. Bu sözcüklerden 114’ü Türkçe Sözlük’ten; 191’i ise Derleme Sözlüğü’nden çalışmamıza dâhil edilmiştir.

Açıkgözlülük kavram alanına ait bu sözcükler biçimsel, anlamsal ve etimolojik açıdan ele alınıp incelenmiştir.

Çalışma sonucunda elde edilen verilerden hareketle Türkiye Türkçesi ve ağızlarında açıkgözlülük kavram alanına

ait söz varlığındaki ve ifade gücündeki zenginlik ortaya konulmuştur.

Concepts employed to describe individuals’ behaviors as well as their physical and psychological states in social
life serve as reflections of social and cultural values. An analysis of the vocabulary used for this conceptual domain
in Turkey Turkish and its dialects demonstrates a notably rich and varied lexicon. The lexical items used for
personal characterization are particularly significant as they reflect Turkish cultural perceptions and reveal the
phonological and morphological characteristics of Turkish together with its expressive lexical capacity. From this
perspective, the dialects of Turkey Turkish hold a unique position, as they preserve numerous lexical items not
found in the standard language. This study examines lexical items related to shrewdness, a culturally salient concept in Turkish that encompasses a complex semantic domain including both positive and negative
connotations, such as cleverness and cunning. The data were collected from the Türkçe Sözlük and the Derleme
Sözlüğü using document analysis as a qualitative research method. The analysis identified a total of 305 lexical
items associated with the conceptual field of shrewdness in Turkey Turkish and its dialects, 114 of which were
obtained from the Türkçe Sözlük and 191 from the Derleme Sözlüğü. These lexical items were examined from
morphological, semantic, and etymological perspectives. The findings demonstrate the richness and expressive
diversity of the vocabulary related to shrewdness in Turkey Turkish and its dialects.