Akademik Veri Yönetim Sistemi
Kadim Değerlerden Modern Yaklaşımlara Türk Dünyasında Kadın ve Aile Sempozyumu, Erzincan, Türkiye, 24 - 25 Kasım 2025, ss.1-18, (Tam Metin Bildiri)
Türk dilinin sözlü geçmişi Sümerce
tabletlerdeki alıntı sözcüklere dayanırken, yazılı geçmişi Eski Türk Yazıtlarıyla
başlar. Türk harfli ilk metin olan Çoyr yazıtı, Eski Türkçe döneminin
başlangıcını oluşturur. Köktürk dönemi metinleri taşlara kazınmış olup metinlerde
kullanılan alfabe ise Köktürk harfleri veya Orhun alfabesi olarak adlandırılır.
Orhun Türkçesi, 552-744 yıllarında Köktürk Kağanlığı döneminde kullanılan
yazılı ve sözlü dilin adıdır. Kağanlar ve devlet büyükleri için dikilen, kalıcı
olacağına inanılan anıt taşlara “bengü taş” denmiş ve bu yazıtlar Türk
tarihinin temel kaynakları hâline gelmiştir.
Köktürk Yazıtları içinde en
kapsamlı ve bilimsel açıdan en çok incelenenler Kül Tigin, Bilge Kağan ve
Tonyukuk yazıtıdır. Bu metinlerde hükümdarların savaşları, siyasi başarıları,
halka yönelik öğütleri, toplumun töresi, inanç sistemi ve günlük yaşamı gibi
konular yer alır. Ayrıca kahramanlık, vefa ve yas temaları da önemli bir yer
tutar.
Bu çalışma, eski Türk toplumunda kadına verilen değeri ele almıştır. İnceleme işlemi eski Türkçe dönemi eserlerindeki kadını karşılayan pek çok sözcük, bu sözcüklerin Tonyukuk yazıtındaki kullanımı ve Kapgan Kağan’ın eşine karşı sergilemiş olduğu bir davranışı üzerinden yapılmıştır. Kırgız seferi dönüşünde On Ok ve Çinlilerin desteğini alan Türgiş Kağanlığı tehlikesine rağmen Kapgan Kağan seferi durdurmuş ve ordusunu Altaylarda bekleterek eşinin yoğ töreni için karargâhtan ayrılıp evine dönmüştür. Bu tutum, bir kağanın eşine karşı son görevini yerine getirmeyi öncelediğini ve eski Türk toplumunda sosyal yapı, töre ve kültürel değerler çerçevesinde kadına büyük ehemmiyet verildiğini ortaya koymaktadır.
While the oral history of the
Turkish language is based on loanwords in Sumerian tablets, its written history
begins with the Old Turkic Inscriptions. The Çoyr inscription, which is the
first text written with Turkic letters, marks the beginning of the Old Turkic
period. The Köktürk period texts were engraved on stone, and the alphabet used
in these texts is called the Köktürk letters or the Orkhon alphabet. Orkhon
Turkic is the name of the written and spoken language used during the Köktürk
Khaganate period between the years 552 and 744. Monumental stones erected for
the Khagans and state dignitaries, which were believed to be permanent, were
called ‘bengü taş’ (eternal stones) and these inscriptions have become the
fundamental sources of Turkish history.
The most comprehensive and
scientifically studied among the Köktürk Inscriptions are the Kül Tigin, Bilge
Kağan, and Tonyukuk inscriptions. These texts cover subjects such as the
rulers' wars, political successes, advice to the people, the customs of the
society, the belief system, and daily life. Furthermore, the themes of heroism,
loyalty, and mourning also hold an important place.
This study examined the value given
to women in ancient Turkic society. The examination was conducted through the
many words corresponding to 'woman' in Old Turkic period works, the usage of
these words in the Tonyukuk inscription, and a behavior displayed by Kapgan
Kağan towards his wife. Despite the threat of the Türgesh Khaganate, which had
the support of the On Ok and the Chinese upon his return from the Kyrgyz expedition,
Kapgan Khagan halted the expedition and, by keeping his army waiting in the
Altay Mountains, left the headquarters and returned home for his wife's yoğ
ceremony. This attitude demonstrates that a khagan prioritized fulfilling his
final duty to his wife and reveals the great importance given to women within
the framework of the social structure, traditional law and cultural values of
ancient Turkic society.