ZORUNLU VATANDAŞLIK DAVRANIŞININ VATANDAŞLIK YORGUNLUĞUNA ETKİSİNDE İŞ STRESİ VE İŞ-AİLE ÇATIŞMASININ ARACILIK ROLÜ
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme, Türkiye
Tez Danışmanı: İlhami Yücel
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
ZORUNLU
VATANDAŞLIK DAVRANIŞININ VATANDAŞLIK YORGUNLUĞUNA ETKİSİNDE İŞ STRESİ VE
İŞ-AİLE ÇATIŞMASININ ARACILIK ROLÜ
Şener
ÖZEN
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi,
Sosyal
Bilimler Enstitüsü
Doktora
Tezi, Mayıs 2026
Tez
Danışmanı: Prof. Dr. İlhami YÜCEL
Bu
araştırma, sağlık sektöründe gözlemlenen zorunlu vatandaşlık davranışının
vatandaşlık yorgunluğu üzerindeki etkisini ve bu etkileşimde iş stresi ile iş
aile çatışmasının ardışık aracı rollerini belirlemek amacıyla
gerçekleştirilmiştir. Günümüzde sağlık çalışanlarından beklenen fedakârlık
kültürünün, gönüllülükten çıkarak örtük bir zorunluluğa dönüşmesinin psikolojik
ve davranışsal maliyetlerini ortaya koymak araştırmanın çıkış noktasını
oluşturmuştur. İlişkiler, Kaynakların Korunumu Teorisi ve İş Talepleri ve
Kaynakları Modeli çerçevesinde ele alınmıştır. Araştırma, nicel deseniyle
tasarlanmış ve bir araştırma hastanesinde kolayda örnekleme yöntemiyle ulaşılan
483 sağlık profesyonelinin katılımıyla yürütülmüştür. Verilerin analizinde
yapısal eşitlik modellemesi ile ardışık çoklu aracılık analizi kullanılmıştır.
Yapılan analizler neticesinde, dokuz hipotezin tamamı desteklenmiştir.
Bulgular, zorunlu vatandaşlık davranışının vatandaşlık yorgunluğu üzerinde
doğrudan, anlamlı ve pozitif etki yarattığını göstermiştir. Ayrıca, zorunlu
vatandaşlık davranışının önce iş stresini artırdığı, yükselen stresin sınırları
aşarak iş aile çatışmasını tetiklediği ve zincirleme kaynak tüketimi sürecinin
nihayetinde vatandaşlık yorgunluğuna yol açtığı saptanmıştır. Test edilen
ardışık modelin, vatandaşlık yorgunluğundaki değişimin yüzde kırk birini
açıkladığı doğrulanmıştır. Bulgular ışığında, sağlık yöneticileri gönüllülük
görünümü altındaki baskıcı uygulamalardan kaçınmalı, adil iş yükü dağılımı
sağlamalı ve çalışan refahını merkeze alan destekleyici etik kurum iklimi inşa
etmelidir.
Anahtar
Kelimeler: Zorunlu Vatandaşlık Davranışı, Vatandaşlık Yorgunluğu, İş Stresi,
İş-Aile Çatışması, Seri Aracılık Analizi.