ÖĞRETİM ELEMANLARININ ÖĞRETİMSEL AÇIKLAMALARI İLE ÖĞRETMEN ADAYLARININ OLASILIKLI DÜŞÜNME DÜZEYLERİ ARASINDAKİ İLİŞKİ
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fatih Eğitim Fakültesi, İlköğretim, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Bülent Güven
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Olasılıklı düşünme, bireylerin rastgele
olayları modelleyip verileri analiz ederek, belirsizlik durumları karşısında
olasılık temelli çıkarımlar yapmalarını sağlayan önemli bir düşünme biçimidir.
Matematiğe özgü bir düşünme biçiminin ötesinde, bireylerin belirsiz durumlarda
neden ve nasıl hareket etmeleri gerektiğini kavramalarına yardımcı olarak,
yaşamlarında daha bilinçli ve mantıklı kararlar vermelerine olanak tanır. Olasılık
matematiğin diğer konularına kıyasla matematik eğitimi alanında nispeten yeni
olsa da özellikle öğretim programlarında yer almaya başlamasıyla birlikte bu
konuya yönelik çalışmaların sayısı hızlı bir artış göstermiştir. İlköğretim
düzeyinden yükseköğretime kadar bütün kademelerde olasılıklı düşünmenin
geliştirilmesi önemli görülmektedir. Bu araştırmada ise olasılık konusunun öğretilmesinde
alan uzmanı öğretim elemanlarının öğretimsel açıklamaları ile öğretmen
adaylarının olasılıklı düşünme düzeyleri arasındaki ilişki incelenmiştir.
Araştırmanın örneklemini, 4 farklı
üniversitenin eğitim fakültelerinin ilköğretim matematik öğretmenliği lisans
programında Olasılık ve İstatistik dersini yürüten öğretim elemanları ve bu
dersi alan öğretmen adayları oluşturmaktadır. Öğretim elemanlarının öğretimsel
açıklamaları ve öğretmen adaylarının olasılıklı düşünme düzeylerini araştıran
bu çalışma karşılaştırma ve ilişkilendirmeyi temel alan nitel ve nicel
yaklaşımları olan betimsel bir çalışmadır. Olasılık derslerini yürüten öğretim
elemanlarının öğretimsel açıklamalarının olasılıklı düşünme üzerindeki etkisini
belirlemek amacıyla, literatür desteğiyle olasılıklı düşünmenin bileşenleri
(örnek uzay, bir olayın olasılığı ve olasılıkların karşılaştırılması, koşullu
olasılık) doğrultusunda göstergeler belirlenmiş ve olasılık derslerinin
gözlemlenmesine yönelik bir gözlem formu oluşturulmuştur. Öğretmen adaylarının
olasılıklı düşünme düzeylerini belirlemek için ilköğretim matematik
öğretmenliği programı içeriği ve literatür doğrultusunda olasılıklı düşünme
sınavı geliştirilmiştir. Olasılıklı düşünme sınavının geçerlik ve güvenirlik
çalışmaları ile bu sınavın uygulanmasından elde edilen verilerin analizinde
Rasch modelinden faydalanılmış ve SPSS programı yardımıyla analizler
tamamlanmıştır. Ders gözlemleri ve olasılıklı düşünme sınavı doğrultusunda elde
edilen veriler mülakatlar, öğrencilerin ders notları ve alan notları yardımıyla
elde edilen verilerle birlikte ele alınarak hem nitel hem de nicel yöntemlerle
analiz edilmiştir.
Araştırmanın bulguları, farklı üniversitelerin öğretim elemanlarının olasılık derslerinde farklı öğretimsel açıklamalar yaptıklarını ve farklı öğretimsel açıklamaların öğretmen adaylarının olasılıklı düşünme düzeylerinde etkili olduğunu göstermiştir. Ders gözlemleri yapılan öğretim elemanlarının tamamının olasılık derslerinde işlemsel, açıklayıcı ve problem çözme boyutlarında öğretimsel açıklamalar yaptığı görülmüştür. Farklı boyuttaki bu açıklamaların ders sürecindeki yoğunlukları üniversiteler bazında farklılık göstermiştir. Bununla birlikte farklı üniversitelerde öğrenim gören tüm öğretmen adaylarının, olasılık dersi sonrasında olasılıklı düşünme düzeylerinde belirgin değişimler gözlemlenmiştir. Özellikle, öğretim sürecinde problem çözme boyutundaki öğretimsel açıklamaların yoğun olarak kullanıldığı üniversitedeki öğretmen adaylarının, olasılıklı düşünme düzeylerinde diğer üniversitelere kıyasla daha büyük bir gelişim yaşandığı tespit edilmiştir. Ders içeriklerinin aynı olmasına karşın farklı öğretimsel açıklamalar ile olasılık derslerini yürüten öğretim elemanlarının yaklaşımlarının öğretmen adaylarının olasılıklı düşünme düzeylerinin gelişimi ile ilişkili olduğu tespit edilmiştir. Bu doğrultuda öğretim elemanlarına olasılık derslerini tasarlarken farklı türde öğretimsel açıklamaların birlikte kullanılmalarını ve özellikle problem çözme boyutunda öğretimsel açıklamalara yer vererek öğrencilerin olasılıklı düşünme durumlarına katkı sağlamaları önerilmektedir.