19. yüzyılda Kafkasya'da bağımsızlık mücadelesi ve İmâm Şâmil'in siyasî kişiliği
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları, Türkiye
Tez Danışmanı: Ali İhsan Karataş
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
Kafkasya, Hazar ile Karadeniz arasında yer alan sıradağlardan müteşekkil
bir coğrafyanın adıdır. Jeopolitik ve jeostratejik konumundan dolayı
tarihte çeşitli kavimler ve devletler tarafından kontrol altına alınmak
istenmiştir. Ancak Kafkasya'yı tamamen kontrol altına alabilen ilk
devlet Çarlık Rusyası olmuştur.
18. yüzyıl itibariyle Çarlık Rusyası, silah ve asker sayısı üstünlüğü
sayesinde zamanla bölgeyi nüfuzu altına almaya başlamıştır. Daha önce
birlik kuramayan Kafkasyalılar, birbirinden bağımsız idare edilen yerel
direniş hareketlerinin vatanlarını istiladan korumadığını fark etmiştir.
İlk kez 1785'te İmâm Mansur önderliğinde Kafkasyalı Müslümanlar bir
araya gelerek askerî bir güç oluşturmuşlardır. 1829/30 senesinde
Müslüman âlimler ve halk önderlerinin ittifakıyla Gimrili Gâzî Muhammed,
imâm seçilmiş, ancak 1832 yılında kuşatma altına alınan Gimri'de şehid
olmuştur. Ardından önder seçilen Hamzat Bek'in iki sene süren liderliği
de 1834 yılında uğradığı suikast sonucu sona ermiştir. Başsız kalan
Müslümanlar, üçüncü imâm olarak Gimrili Şâmil'i seçmişlerdir.
İmâm Şâmil, 25 yıl süren devlet başkanlığı sürecindeki askerî ve siyasî
başarılarından ötürü tarihe damga vurmuş olmasına rağmen şeyh olarak
anılmış, Ruslara karşı yürütülen bağımsızlık mücadelesi ise mahiyeti
belirsiz olan Müridizm kavramıyla ilişkilendirilerek gazavât sürecinin
tarih yazımında kullanılagelmiştir. Bu ithamlar da tarihsel
gerçekliklerle çelişmektedir.
Araştırma konusu yapılan İmâm Şâmil'in siyasî kişiliği, literatür tarama
yöntemiyle incelenmiş, bu kapsamda Kafkas halkları, Çarlık Rusyası ve
Osmanlı nezdinde Şâmil imajı tespit edilmeye çalışılmıştır.
Daha önce İmâm Şâmil'in siyasî kişiliğini temellendiren ve Müridizm
kavramının 18. – 19. yüzyıl Kafkas-Rus harp tarih yazımında
kullanılmaması gerektiğini delillendiren bir çalışma bulunmamaktadır.
Yapılan araştırma sonucunda İmâm Şâmil'in Kafkasya'da bir devlet nizamı
kurduğu ve Müridizm'in gazavât ile ilişkisinin olmadığı
temellendirilmeye çalışılmıştır.